Jaskinie jako płótna - czyli paleolitu część IV

Altamira

Jaskinia znajduje się w górach Kantabryjskich w północnej Hiszpanii. Oficjalnie odkryta została przez archeologa-amatora Marcelino de Sautuola w 1879 roku - w rzeczywistości to jego córka zauważyła malowidła, podczas gdy de Sautuola szukał kości i ceramiki na ziemi. Z początku naukowcy podchodzili sceptycznie do odkrycia. Niektórzy twierdzili, że archeolog-amator został nabrany, a rysunki są spreparowane, a wielu innych oskarżało samego de Sautuole o fałszerstwo. W latach 40. zaczęła rozwijać się metoda radiowęglowa i autentyczność malowideł w Altamirze została pewnie potwierdzona i datowana na okres kultury magdaleńskiej. W głównej części jaskini odnaleziono kilkanaście bizonów, jeleni, saren, koni i koziorożców, oraz znaki geometryczne, malowane w trzech kolorach: czerwieni, czerni i fiolecie. Artysta wykorzystywał naturalną rzeźbę skalną, jej wybrzuszenia i załamania, malując na nich sylwetki bizonów i różnych pozycjach. 

Pech-Merle

Jaskinia zawiera malowidła z okresu grawieckiego i magdaleńskiego. Została odkryta przez dwóch nastolatków w 1922 roku. Do tej pory naliczono 700 rysunków, w tym 70 przedstawia zwierzęta w tym 26 mamutów, 13 żubrów, 9 koni i 4 jelenie. Najsłynniejszy i także najwspanialszy panel przedstawia dwa konie z odciskami ludzkich dłoni. W Sali Hieroglifów pośród plątaniny rytych linii, wykonanych palcami w mokrej glinie, można odnaleźć sylwetki trzech kobiet. W sumie w jaskini jest 28 postaci ludzkich.

Rouffignac

Ta jaskinia również znajduje się w departamencie Dordogne, we Francji, podobnie jak jaskinie La Madeleine i Lascaux. Rouffignac składa się z trzech poziomów o łącznej długości 10 km. Malowidła odkryte zostały w 1956 roku, mimo braku dat absolutnych, zaliczane są one do kultury magdaleńskiej. Jaskinie można zwiedzać podziemną kolejką.

Jaskinia Cosquera

Według mnie jest to jedna z najciekawszych jaskiń pod względem położenia. Usytuowana jest ona bowiem na wybrzeżu Morza Śródziemnego, w pobliżu Marsylii. Najprawdopodobniej stanowiła sanktuarium, malowidła datowane są na 27,000-19,000 tys. lat temu. Oprócz zwierząt lądowych, pojawiają się również morskie (foki i alki). Jaskinie odkrył Henri Cosquer, zawodowy nurek i dyrektor szkoły nurkowania w 1985 roku. Swoje odkrycie upublicznił jednak dopiero w roku 1991, gdy w wejściu do jaskini zginęło trzech innych nurków. Czy chciał tym samym ochronić jaskinię przed turystyczną ''zagładą''? Wątpliwe, ponieważ jedyne wejście do jaskini to tunel o długości 175 metrów i wysokości nieprzekraczającej 1,10, który znajduje się 37 metrów pod poziomem wody (stanowi to dowód na podniesienie się poziomu Morza Śródziemnego w okresie od epoki paleolitu o ok.100m).

 

Jaskinie jako płótna - czyli paleolitu część III

Geißenklösterle

 Ta jaskinia słynęła do tej pory z jednego, słynnego znaleziska - Adoranta. Wszystko zmieniło się kiedy ostatnio w Journal of Human Evolution naukowcy z Oxfordu oraz Tybingi opublikowali nowe daty radiowęglowe co pozwoliło przesunąć wstecz czas funkcjonowania kultury oryniackiej na 42,000-43,000 tys. lat temu. Nowe daty uzyskali dzięki dokładniejszemu usuwaniu zanieczyszczeń z próbek. Jest to przełomowe odkrycie, jednak podczas nauki do matury z historii sztuki, lepiej posługiwać się ustalonymi od dawien dawna ramami czasowymi, ponieważ być może egzaminujący nas nauczyciele nie śledzą archeologicznych newsów. Potraktujmy to jako ciekawostkę :) Wracając do Adoranta. Jest to płaskorzeźba mężczyzny wykonana w kości słoniowej, datowana na 32,000-35,000 tys. lat wstecz. Postać Adoranta jest szczególnie interesująca, ponieważ ozdobiono ją dwustronnie. Z jednej strony mamy wizerunek człowieka, a z drugiej nacięcia zrobione krzemieniem. Krawędzie płytki są nacięte w równych odstępach, naukowcy podejrzewają, że może to być rodzaj prehistorycznego kalkulatora.

 

Font-de-Gaume

Jaskinia odkryta została w 1901 roku w Dordogne, we Francji. Zdobiona jest malowidłami i rytami, które niestety zachowały się w złym stanie. Dzięki oczyszczeniu ścian w 1968 odkryto na szczęście i w porę zabezpieczono przed zniszczeniem liczne przedstawienia bizonów. Datowane są one na koniec okresu solutrejskiego (ok. 15 000 p.n.e.) lub późny okres magdaleński (ok.11 000 p.n.e.).

 Lascaux (!)

Na tą jaskinię radzę zwrócić szczególną uwagę. W zasadzie do matury z historii sztuki, wystarczy, że będziecie kojarzyli wyłącznie Lascaux i Altamire. 

 Polecam wirtualne zwiedzanie: http://www.lascaux.culture.fr/

Jaskinia została przypadkowo odkryta przez dwóch chłopców, w 1940 roku. Malowidła datowane są na wczesny okres kultury magdaleńskiej (17,000-15,000 lat wstecz). Głównie przedstawiają one zwierzęta roślinożerne (jelenie, byki, bizony i konie). Według naukowców rysunki powstawały w dużych odstępach czasowych, widać doskonalenie się kreski paleolitycznych artystów. Najsłynniejsza z sal to Sala Byków, w której przedstawione są cztery monumentalne byki, obrysowane czarnym, grubym konturem wypełnionym plamami czerwieni i czerni. Artysta pokazuje z profilu biegnącego byka, którego rogi ukazane są z przodu. W Lascaux znajduje się również największy fryz (tutaj to słowo zostało użyte, w znaczeniu: ornament w postaci poziomego pasa, zdobiący np. ściany) który przedstawia trzy zwierzęta: konia, byka i rena. Postać człowieka pojawia się rzadko i rysowana jest w prymitywny sposób.

Vogelherd

Ta znajdująca się w Niemczech jaskinia słynie z odnalezionych w niej figurek przedstawiających zwierzęta. Znaleziska te pochodzą z kultury oryniackiej.

 Lew

 Koń

 Mamut

 

Jaskinie jako płótna - czyli paleolitu część II

Wraz z końcem paleolitu nasi przodkowie - homo sapiens sapiens, czy może homo spiritualis, jak nazwał ich pewien archeolog w filmie ''Jaskina zapomnianych snów'' Wernera Herzoga - stracili zainteresowanie malowaniem w jaskiniach. Czym to było spowodowane? To pytanie od kilkudziesięciu lat męczy naukowców. Jednak do 8,000 tysięcznego roku p.n.e. jaskinie były epicentrum życia artystycznego prehistorycznych ludzi. To tam można poszukiwać początków każdego spectrum znanej nam obecnie sztuki: muzyki, malarstwa czy rzeźby. Rejonami bogatymi w te nietypowe galerie są południowa Francja, północna Hiszpania i Jura Szwabska w Niemczech - to tam dokonano najbardziej spektakularnych odkryć archeologicznych z okresu paleolitu. Przedstawię w skrócie trzynaście najważniejszych jaskiń, w tym Lascaux, którą napewno każdy kojarzy chociażby z lekcji plastyki w gimnazjum.

Hohlenstein

Ta znajdująca się w Jurze Szwabskiej jaskinia słynie z odnalezionej w niej figurki Człowieka-Lwa (z niem. Lowenmensch). Jest jedną z najstarszych rzeźb odnalezionych do tej pory i datowana jest na okres kultury oryniackiej (30,000 - 18,000). Odnaleziona została 25 kwietnia 1939 roku w kawałkach, poskładana z ok.200 elementów dopiero po II wojnie światowej, ostateczny kształt uzyskała w latach 1997-1998 kiedy podczas kolejnych prac archeologicznych w Hohlenstein odkryto fragmenty górnych partii ciała. Początkowo Człowiek-Lew klasyfikowany był jako przedstawienie mężczyzny, jednak po odnalezieniu głowy niektórzy archeolodzy twierdzili, że z uwagi na to, że przedstawiała lwa jaskiniowego, jest to postać kobieca. Obecnie płeć nadal zostaje nieokreślona. Możemy jednak zauważyć niepodważalny dowód na występowanie animizmu już na początku sztuki prehistorycznej.

El Castillo

Znajdujące się w Hiszpanii prehistoryczne malunki w jaskini El Castillo w północnej Hiszpanii mają co najmniej 40,8 tys. lat. Według większości archeologów jest to najstarszy przykład sztuki jaskiniowej w Europie. 

Panel dłoni powstawał przez nadmuchiwanie bądź plucie farbą. za pomocą prymitywnego aerografu, wykonanego zapewne z wydrążonych kości.

 

 Korytarz dysków.

La Madeleine

Na cześć tej jaskini nazwana została piąta w kolejności kultura paleolitu - kultura magdaleńska. Słynie ona z odnalezionych w niej rzeźb bizona i hieny, które zachowały się w całości do tej pory.

 

 

Jaskinia Chauvet'a

 Jestem zakochana w malowidłach w tej jaskini, być może za sprawą filmu Wernera Herzoga ''Jaskinia zapomnianych snów'', gdzie ukazane są one w sposób niemal mistyczny. Do roku 1994 roku, malowidła w kulturze oryniackiej uznane były za wręcz prymitywne, nie mogące równać się np. z Lascaux. Jednak odkrycie w dolinie Rodanu dokonane przez trójkę francuskich speleologów, których pracami kierował Jean-Marie Chauvet diametralnie zmieniły poglądy w tej kwestii. Jean-Marie zostawił w jaskini pierwszy ludzki ślad od 30 tys. lat. Możemy podziwiać w niej przedstawienia nosorożców, mamutów, lwów, reniferów, motyli, bezgłowych ptaków, a także jedynej wyrytej w epoce kamienia sowy. Osobiście najbardziej urzekło mnie malowidło przedstawiające konie, w perspektywie kulisowej (niesamowite..), a także odciski ludzkiej dłoni których naliczono aż 92 i ustalono, że należą do jednego mężczyzny. Kto wie, może to on był autorem większości tych prac? W filmie Herzoga archeolog sprawująca opiekę nad jaskinią, zwróciła też uwagę na to, że szkice były zwykle wykonywane linią ciągłą, a najdłuższa z nich ma 6 metrów. Mimo takiej długości idealnie odzwierciedlają one kształt zwierzęcia. Wśród 447 wizerunków zwierząt znajduje się tylko jeden wizerunek człowieka - kobiety, odwróconej tyłem, obejmującej mamuta.

 Czy te odciski dłoni tylko dla mnie układają się w kształt bizona?;)

W górnym prawym roku możemy zaobserwować parę szkiców nosorożca nałożonych na siebie. Najprawdopodobniej prehistoryczny artysta chciał uzyskać coś w rodzaju animacji poklatkowej.

 

Konie, perspektywa kulisowa.

Wstęp do paleolitu

Paleolit - pierwszy okres epoki kamienia, dzielił się na 6 kultur:

• szatelperońska (36,000 - 30,000 p.n.e.) wtedy zaczęły się pojawiać pierwsze ozdoby, rytmiczne nacięcia na kości i kamieniu.
• oryniacka (30,000 - 25,000 p.n.e.) pierwsze ryty na płytkach kamiennych i rysunki sylwetek zwierzęcych i kobiecych organów płciowych; znalezione m.in. we Francji: Balcayre, La Ferrassie, Isturits; w Niemczech: Vogelherd, Hohlenstein.
• grawecka (26,000-18,000 p.n.e.) ryty i rysunki na ścianach jaskiń sylwetek zwierząt, postaci ludzkich, najstarsze figurki kobiet (tzw. Wenus)
• solutrejska (18,000-15,000 p.n.e.) ryty i rysunki na kościach, figurki kobiece, reliefy znalezione w Bourdeilles Roc de Sers we Francji, El Castillo w Hiszpanii; oraz najstarsze budowle mieszkalne wykonane przez człowieka na Ukrainie.
• magdaleńska (15,000-8,000 p.n.e.) dzielona jest na 3 okresy: wczesno-, środkowo i późnomagdaleńską. Rzeźbione i zdobione ornamentem figuralnym przedmioty (laski, miotacze i inne), malarstwo i reliefy na ścianach jaskiń, znalezione w Lascaux, Pech Merle, La Madeleine, Font-de-Gaume, Le Combarelles, El Castillo, Bernifal (...) 
• świderska (10,000-8,000 p.n.e.) obejmowała tereny obecnej Polski, Litwy, Ukrainy i Białorusi. Groty, harpuny z rogu renifera, kości, zdobione motywami geometrycznymi (znalezione na Pojezierzu Mazurskim)

Z czym kojarzy mi się paleolit?

• ostatnie zlodowacenie Europy
• mobilne formy rzeźbiarskie
• sztuka naskalna: malarstwo jaskiniowe i ryty naskalne (petroglify)

środki artystyczne:
- kreska i linia (najwcześniej)

- plama barwna (z początku płaska, o jednolitym natężeniu walorowym i jednakowym nasyceniu, następnie uległa zróżnicowaniu)

- wnętrze konturu wypełniano też plamami barwnymi o dwóch lub kilku tonach barwnych (wrażenie bryłowatości zwierzęcia – np. w Altamirze)

- sposób przedstawienia postaci – od schematycznych uproszczeń, poprzez syntezę do coraz większego realizmu
- od ilustracji pojęć do obserwacji natury
- od umownych znaków, przez schematycznie ujęte głowy i części zwierząt, następnie całe zwierzęta profilem – świetnie uchwycone w ruchu
- stopniowo sylwetowe ujęcie ustępuje miejsca sugestii bryły, wizerunki opracowane są coraz dokładniej, proporcje zgodne z naturą, dużo szczegółów